Sinirbilim ile ilgili her şey burada→

Bazal Ganglionlar (Bazal Çekirdekler)

Bazal ganglionlar serebral yarımkürenin derinliklerinde, beyaz cevherde bulunan ön beyindeki (telensefalon) en büyük subkortikal yapılardır. Bazal ganglionlarda yer alan ana bölgeler; Kaudat Çekirdek ve Putamen’den oluşan Striatum, Pallidum, Subtalamik Çekirdek ve Substantia Nigra’dır. Striatum ön beynin subkortikal yapılarının derinlerinde bulunan bir çekirdektir. Bazal ganglionlara gelen uyarıcı girdileri alan striatum, iki parçadan oluşur: Kaudat Çekirdek ve Putamen. Kaudat Çekirdek uzaysal-mekansal pozisyona göre duyusal bilgileri entegre eden çekirdeklerdir. Ayrıca bedenin duruşu ve motor kontrolün dışında kaudat çekirdekleri hafıza, öğrenme, dil işlemleme ve duygularda da rol almaktadır. Putamen ise ön beynin tabanında konumlanmıştır. Putamenin ana fonksiyonu, motor fonksiyonları düzenlemek ve çeşitli öğrenme türlerini etkilemektir. Subkortikal yapılarda yer alan ve striatum çıktılarını alan Pallidum; Parkinson hastalığını hafifletmek için kullanılan prosedürlerin bulunduğu yerdir. Aynı şekilde subtalamik çekirdek de parkinsonun tedavisinde tercih edilen bölgelerdendir. Bunun dışında uyarıcı nöronlardan oluşan Subtalamik çekirdek, bazal ganglionların hız yapıcıları olarak kabul edilse de işlevleri henüz tam olarak bilinmemektedir. Orta beynin ön kısmında bulunan Subatantia Nigra ise, bölümlerinden biri olan Pars Compacta sayesinde dopamin salgılar. Buradaki dopamin nöronlarını kaybı ise kas katılığı ve titremelerle kendini gösteren Parkinson ve benzeri sendromlar gelişmesine neden olur.

Hem kendilerine ait özel görevleri olan hem de çeşitli bilişsel, duygusal ve hareketle ilgili işlevler için birbirleriyle bir ağ şeklinde bağlantılı olan Bazal Ganglionların en önemli görevlerinden biri yapılmak istenen hareketleri kolaylaştırmak ve istenmeyen/yapılmaması gereken hareketleri de inhibe etmektir. Bu hareketleri ayarlarken; hareket etmek için gelen dürtüyü serebral korteksten alıp talamusa sonrasında ordan gelen bilgiyi tekrar kortekse iletirler. İşte bu yüzden burada olan herhangi bir problem, dejenerasyon ya da lezyon Parkinson ve Huntington hastalıklarına neden olmaktadır.

Ne tür işlev ve rolleri olduğu hala tam olarak anlaşılamayan ve üstünde çalışmalar hala devam eden bazal ganglionların, hareket dışında motivasyon, duygu, ödül işlemleme (bağımlılıkla ilgili), pekiştireç, çalışma belleği, işlemsel öğrenme, karar verme ve göz hareketleri gibi işlevleri olduğu araştırmacılar tarafından açıkça belirlenmiştir. Ayrıca bazal ganglionlar hareket için planlama ve bilişsel davranışlar gibi ön beynin yürütücü işlevlerini etkilemekte ve öğrenme ve bellekten sorumlu olduğu da bilinmektedir.

Bazal kelimesiyle Bazal Ganglionun beynin tabanında ya da tabanına yakında bir yerlerde bulunmasını ifade edilmektedir fakat ganglion kelimesi çağdaş sinirbilim sözleşmelerine göre yanlış bir kullanımdır. Buna göre ganglion terimi; nöron gövdelerinin (somaların) yoğunlukla bir arada bulunduğu bölgeyi tanımlamak için kullanılır fakat bu nöron gövdeleri yalnızca Çevresel Sinir Sisteminde (ÇSS) yani beyin ve omurilik dışındaki sinir sisteminde bulunmaktadırlar. Çekirdek (nükleus) ise Merkezi Sinir Sisteminde (MSS) bulunan nöron gövdelerinin yoğunlukla bulunduğu bölgeler için kullanılan bir terimdir. Buna göre aslında MSS’de bulunan nöron gövdelerinin bulunduğu bölgeye bazal çekirdek değil de bazal gangliyon denmiştir.

Bazal gangliyonlarla ilgili bu anatomik isimlendirme her zaman yanlış olmuştur. Bu yanlış isimlendirmenin nedeni; bu yapıların ilk bulunduğu dönemlerde yaşayan anatomistlerin böyle bir ayrımın varlığından henüz haberdar olmamasıydı. Sonrasında gangliyon ve çekirdek ayrımı yapılsa da; bazal ganglion terimi artık dile yerleştiği için bugüne kadar böyle adlandırılarak gelmiştir. Şu anda araştırdığımda hem bazal ganglion hem bazal çekirdek terimlerinin her ikisi de kullanılsa da yanlış adlandırmanın doğrusu bazal çekirdek olmalıdır.

Kaynakça:

Andruşca, A. (23 Şubat 2021). Basal Ganglia. 9 Nisan 2021 tarihinde Basal ganglia: Gross anatomy and function | Kenhub adresinden alınmıştır.

Graybiel, A. M. (2000). The basal ganglia. Current Biology10(14), R509-R511.

Neuroscientifically Challenged (10 Temmuz, 2014). Know Your Brain: Basal Ganglia. 9 Nisan 2021 tarihinde Know Your Brain: Basal Ganglia — Neuroscientifically Challenged adresinden alınmıştır.

Parent, A. (2016). Chapter 2- The history of the basal ganglia: The nuclei. Handbook of Behavioral Neuroscience, (24), 33-44.

Şerife Beyza Soysal
Hacettepe Üniversitesi psikoloji bölümü 3. sınıf öğrencisidir. İlgilendiği alt alanlar klinik nöropsikoloji, evrimsel ve adli psikoloji. İleride yurtdışında çalışmayı hedeflemektedir.