Sinirbilim ile ilgili her şey burada→

Bellek Türleri ve Amnezi

Bellek organizmanın kendisi ve yaşadığı çevresindeki bilgileri aklında tutmasıdır(Fuster,1999).Bellek tanımını bu şekilde yapabilsekte bellek içerik,süre,sözle ifade edilip edilememe açısından türlü alt gruplara ayrılır ve tek bir tanımdan ziyade türlere göre değişik tanımları içerisinde barındırır.Şimdi bu bellek çeşitlerine,anatomik olarak belleğin ilgili olduğu yapılara ve bu yapıların işlevini yerine getiremedği durumlarda ortaya çıkan bellek kaybı çeşitlerine bakalım.
Bellek çeşitlerini açıklamada ilk bakacağımız nokta sözle ifade edilebilen(declarative)ve sözle ifade edilemeyen(non-declerative) bellektir.Sözle ifade edilebilen bellek epizodik(otobiyogratif) ve semantik bellek olarak ikiye ayrılır.Otobiyogratif bellek kişisel anılarımız ile ilgili bellek olup anne babamızın ismi ilkokul hatıralarımız gibi bize has olan noktaların belleğidir.Sematik bellek ise genel dünya bilgileridir.Örneğin Türkiye’nin başkenti Ankara’dır,Cumhuriyetin kuruluş tarihi 1923’tür gibi…Bu iki bellek çeşidi örneklerde de görüldüğü gibi sözle ifade edilebilirler.
Sözle ifade edilemeyen bellek ise işlemsel bellek ve örtük bellek olarak ikiye ayrılır.İşlemsel bellek bisiklet sürme,piyano çalma,ayakkabı bağını bağlama gibi motor becerileri kapsar.Bu aktivitelerin öğrenilmesinde serebellum ve bazal ganglionlar önemlidir.Tahmin edeceğimiz üzere bazal ganglionların tutulduğu bir hastalık olan Parkinsonda işlemsel bellek olumsuz yönde etkilenir.Örtük bellekte ise anahtar kavram kolaylaştırmadır.Örneğin bir bilgisayarda çeşitli resimler hızlı bir şekilde gösterlip sonrasında hangi resimeri gösterildiğinin tahmin edilmesi istendiğinde ,resimleri hızlı bir şekilde gören grup görmeyenlere göre başarılıdır.Aslında resimlerin çok hızlı gösterilmesinden dolayı bu insanlar resmin ne olduğu konusunda bir fikir sahibi değillerdir.
Süre olarak bellek çeşitleri ise ikiye ayrılır :Kısa süreli bellek ve uzun süreli bellek.
Duyu organlarımız ile bilinçli olarak algıladığımız bilgiler kısa süreli belleğe alındıktan sonra tekrar edilip edilmeme kullanılıp kullanılmama gibi durumlara göre uzun süreli belleğe aktarılır.Bu aktarımda istasyon görevi gören yapı hipokampüstür.Bu bilginin öğrenilmesinde nörobilimde ünlü vakalardan olan H.M vakası rol oynar.10 yaşında bisiklet kazası geçiren H.M daha sonra epilepsi hastalığına yakalanır ve epilepsinin beyne daha fazla yayılmasını önlemek amacıyla iki taraflı olarak hipokampüsü çıkarılır.Ameliyattan sonra H.M 5-6 sene önce yaşadığı bir bilgiyi hatırlarken yeni bir bilgiyi uzun süreli hafızayı almakta problem yaşar.Örneğin doktorun ismini devamlı unutur ve defalarca söylenmesine rağmen bu bilgi uzun süreli hafızasında yer etmez.Bu vaka Nöropsikolojide hakkında yıllarca bir çok deneyin konusu olmuştur.
Hipokampüsün öğrendiğimiz bu özelliği ile birlikte hipokampüsün işlevsel bozukluklarında (Alzhemier Hastalığı gibi) bugün Anterograd amnezi adı verilen hasardan önceki bilgileri hatırlayabildiğimiz halde yeni bilgileri uzun süreli belleğe aktarmada problem yaşarız.Limbik amnezi adı da verilen bu amnezi türü hipokampüsün yanı sıra parahipokampal korteks,entorinal korteks,perirhinal korteks,talamasun dorsolateral çekirdeklerinin işlevsel bozukluklarında da karşımıza çıkar.
Yeni deneyimleri belleğe alabildiği halde eski bilgileri unatan amnezi çeşidi ise retrograd amnezidir.
Sözle ifade edilebilen belleğin anlamsal ve öyküsel olarak ikiye ayrıldığından bahsetmiştik.Bu iki bellek bölgesi beynimizin ortak alanlarında depolanmazlar.Öyküsel bellek daha çok sağ parieto oksipital alanlarda,anlamsal bellek ise sol temporal lobun anterior bölümü ile ilişkilidir.
Görmüş olduğumuz üzere bellek çeşitleri ve beyindeki ilgili lokalizasyonları birbirinden ayrıdır.Bunun bir sonucu olarak bellekle ilgili çeşitli vaka örneklerine rastlamak da mümkündür.Örneğin medial temporal lob hasarlarında daha önce bahsetmiş olduğumuz gibi anterograd amnezi tablosu karşımıza çıkarken,işlemsel belleğin etkilenmedğini görürüz(İşlemsel bellek yapısı cerebellum ve bazal gangionlar ile ilişkilidir).Bir diğer vaka örneği ise öyküsel belleği korunmasına rağmen anlamsal belleği sağlam veya tam tersi tablolardır.
KAYNAKÇA
Carlson, R.Fizyolojik Psikoloji.Nobel Akademik Yayıncılık.2019,sf.361-367
Tanrıdağ,O.Davranış Nörolojisi.Nobel Tıp Kitabevleri.2020,sf.97-103

ONUR KÜÇÜKAKÇA
Erciyes Üniversitesi Tıp Fakültesi 3.sınıf öğrencisidir.Klinik Nörobilim ve Nörofizyoloji alanına ilgi duymakta ve bu alanlarda kendisine yatırım yapmakta olup bu alanları çevresine tanıtma ve sevdirmeyi amaçlamaktadır.Hedefi Nöroloji uzmanı olmaktır.