Sinirbilim ile ilgili her şey burada→

BEYİN GELİŞİMİ VE PLASTİSİTE

İnsan vücudu kendi içinde mükemmel bir denge sistemine sahiptir. Her sistem kendi içinde organlar barındırır ve bu organlar kendi görevlerini yaparken birbirlerinden emir almazlar. Ancak mükemmel bir uyum içinde çalışmalarını yöneten bir organ vardır, beyin. Beyin, önceleri bilinmezlerle dolu bir kara kutu olarak görülmekteydi. Ancak geçtiğimiz yüzyılda beyni anlamaya yönelik nörobilimsel çalışmalar sayesinde sinir hücreleri arasındaki iletişimin işleyiş biçimi ve bunun düşünce ve davranışlara etkisi ortaya konmuştur.

İnsan Beyninin Gelişimi

İnsan beyninin gelişimi karmaşık bir süreçtir ve birbiriyle etkileşen birçok çevresel ve genetik faktöre bağlıdır. Beslenme, zararlı kimyasal maddelerle karşılaşma, deneyimler ve uygun çevre koşulları bu faktörlerdendir. Bu faktörlerin bozulması nöral sonuçları etkilemektedir. Beyin gelişimi gebeliğin üçüncü haftasında başlar ve diğer tüm hücrelerden daha hızlı çoğalır. Bu gelişim nöronların miyelin kılıfla kaplanmasının tamamlandığı ergenlik çağına kadar devam eder. Sözü edilen gelişim, nöron sayısının artması yani nörogenez değildir. Zira nörogenez 60’lı yaşlara kadar sürmektedir. Sadece nöron sayısının artması beynin geliştiği anlamına gelmemektedir.

Sinir Sistemi Gelişim Basamakları

1-Uyarılma: Döllenmeden sonra embriyoda meydana gelen hücre bölünmeleri sonucunda ektoderm, endoderm ve mezoderm olmak üzere üç tabaka oluşmaktadır.

Ektoderm: deri ve sinir sistemini oluşturur.

Endoderm: iç organlarının birçoğu oluşturur.

Mezoderm: kan, kas ve kemik yapılarını oluşturur.

Döllenmeden yaklaşık 22 gün sonra ektoderm kalınlaşıp nöral tüpü meydana getirir. Nöral tüpün ön bölümü beyni, arka bölümü ise omuriliği oluşturur. Gelişmekte olan beyin ön, orta ve arka beyin olmak üzere üçe ayrılır. Ön beyin serebral korteks, bazal ganglia, limbik sistem, talamus ve hipotalamustan oluşur. Orta beyin göz hareketlerini ve koordinasyonu sağlar. Arka beyin medulla, pons ve serebellumdan oluşur.

2-Çoğalma: Hücreler gelişimin erken evrelerinde bölünmeye başlar. Bu hücrelerin bir kısmı kök hücre olarak kalır ve bölünmeye devam eder. Diğer bir kısmı ise nöronlara ve glia hücrelerine farklılaşarak beyindeki kalıcı yerlerine göç ederler.

3-Göç: Glikoproteinler göç için gerekli olan destekleyici kimyasallar içerirler. Nöron ve glialara yapışarak göç etmelerini kolaylaştırır. Bu kimyasallarda eksiklik ya da yokluk olduğu durumlarda nöronların hareketi tamamlanamaz ve normalden küçük bir beyin ve çok sayıda bilişsel bozukluğa neden olur.

4-Kümeleşme: Gelişmekte olan nöronlar yeni beyni oluşturabilmek için hedef yerleşim noktalarına ulaştıklarında aynı alandaki diğer nöronlarla birlikte düzenlenmek zorundadırlar, buna kümeleşme denir.

5-Farklılaşma: Nöronlar son yerleşim yerlerine ulaştıklarında sinir sistemi ile ağ kurabilmek için bağlantılar meydana getirirler. Hücre farklılaşması iki şekilde olur:

İndüksiyon: Komşu hücrelerden salınan kimyasalların etkisi

Hücre özerk farklılaşma: Hücrenin taşıdığı genin özelliğiyle

6-Sinaptogenez: Sinapsların meydana gelişimi kişinin ömrü boyunca devam eder ve kişi yaşlandıkça yavaşlar.

7-Seçici hücre ölümü: Eğer bir nöron belirli bir süre içerisinde uygun hücre ile birleşmezse hücre ölümleri gerçekleşir. Bağlantı kurabilen sinir hücreleri hayatta kalır.

8-Geçerli fonksiyonel bağlantıların kurulumu: Zengin uyarıcı çevreler, akson ve dendritlerin çoğalmasına neden olmaktadır.

Plastisite

Beyin kendini yenileyebilen, düzenleyebilen, onarabilen bir organdır. Ona bu fonksiyonu veren özelliği plastisitedir. Beynin morfolojik plastisitesi, gelişim sırasında bazı nöronların göç etmesi, bazılarının ölmesi, sinir hücrelerinin birbiri ile bağlantı kurmaları ile oluşur. Doğumdan sonra beyin gelişmesi bu özelliğe bağlıdır. Sinir sisteminde var olan bağlantılar deneyime bağlı olarak düzenlenir. Plastisite yaşla birlikte azalır fakat tamamen yok olmaz.

KAYNAKÇA

Uzbay, T. Beyni Anlamak Sadece Nörobilim ile Mümkün Mü? Beyin Yüzyılında Nörolojik Bilimlerden Sosyal Bilimlere Yeni Açılımlar, Yeni Yaklaşımlar. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi.

Atalar MH. Beyin Gelişimi ve Miyelinasyon. Trd Sem 2019; 7: 294-305.

Örmeci, Ö. Sinir Sisteminin Gelişimi. https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/153228/mod_resource/content/0/CGL%20316%20N%C3%B6rolojik%20Geli%C5%9Fim%203.%20Hafta%20%E2%80%93%20Sinir%20Sisteminin%20Geli%C5%9Fimi.ppsx

Ünal, S. Sinir Sistemi Gelişimi. https://www.researchgate.net/publication/346008725_Sinir_Sistemi_Gelisimi

Gizem Karbuz
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi 2. Sınıf İngilizce Psikoloji öğrencisi. Sinirbilim Topluluğunda yazar. Özellikle nöropsikoloji, klinik ve davranış nörobilimleri alanlarına ilgilidir. Sinirbilim alanında okumalar yapıp, bu konuda yazılar yazmaktadır.