Sinirbilim ile ilgili her şey burada→

Cerebellum (Beyincik) Hakkında

CEREBELLUM(BEYİNCİK)

Cerebellum türkçe adıyla ‘’beyincik’’ insan için önemli bir rol üstenir.Yaklaşık ağırlığı 150 gramdır. Beyincik bazen ‘’küçük beyin’’ olarak da adlandırılır. Küçük beyin denmesinin sebebi en az beyin kadar karmaşık ve insan hayatı için önem taşımaktadır. Beyincik vücudun denge durumundan sorumlu çeşitli subkortikal ve kortikal bölgeleri ile afferent ve efferent bağlantıları olan kendi içerisinde her bölümünün ayrı olduğu bir organdır. Denge duruşundan sonra vücudun kas sistemi ve motor hareketten de sorumlu olduğu bölgeleri vardır.

Her ne kadar bütün duyusal girdiler buraya ulaşsa da cerebellum motor sistemin parçası olarak düşünülür. Çünkü burada gerçekleşen bozukluklar ‘’hareket bozukluğu’’ olarak adlandırılır. Motor sistem ve hareket ile ilgili bozukluklarda mutlak cerebellumda lezyon olduğu şüphelenir ve çeşitli muayeneler sonucunda tespit edilebilir.
Cerebellum’un subkortikal bölgeler(limbik sistem,talamus vb.) ve kortikal bölgeler(premotor korteks, suplementer motor korteks vb.) ile af. ve ef. bağlantıları olduğunu vurgulamıştık. O zaman bu yol cerebellum’un çeşitli psikolojik hastalıklarda ve yaşa bağlı değişen çeşitli hastalıklarda rol oynadığınıda söyleyebiliriz.

Yaşa bağlı olarak beyinde ki nöron sayısı azalır ve hacmi küçülür. Bunun sebebi nöron ölümünden dolayı değil sinaps ve dendrit yolaklarının zayıflaması ve miyelin kılıflarının bozulmasıdır. Buna istinaden beyincikte aynı şekilde beyin gibi nöron ölümüne ve yaşa bağlı nöron dejeneresine uğrayararak çeşitli motor hareketleri engelliyor. Yine beyinciğin çeşitli subkortikal ve kortikal bağlantılarla da bağlantısının kesildiğini söyleyebiliriz.
Cerebrum bebeklik döneminde cerebellumdan 20 kat daha büyüktür ve yaş bağlı olarak bu oran değişir. Yetişkinlikte bu oran 10’a düşerek normal halini alır. Cerebellum bebeklikten çocukluğa çok hızlı büyür. Motor hareketlerin(ayağa kalkma,yürüme,konuşma) en çok olduğu dönemler bebeklikten çocukluğa geçiş olduğu için orada nöroplastisite artışı görmek olağan bir durumdur.

CEREBELLUM’UN YAPISI

Cerebellum tıpkı cerebrum’da ki gibi çıkıntılara sahiptir ve bunlara folia adı verilir. Cerebellum bazı kaynaklarda nöronların %50 sini içerdiğini bazı kaynaklarda ise beynin 3’te 1’ini içerdiğini söylemekte olup tam bir bilgi henüz belirtilmemiştir ancak nöron sayısı cerebellumun hacmine göre fazla olduğundan dolayı burada ki aksiyon potansiyeller ve nöronlar arası iletişimler hızlıdır. Nöron iletiminin hızlı olması için nöronun mutlak miyelinli kılıfa ihtiyacı vardır. Bu nedenle burada ki nöronların çoğu miyelin kılıflı olduğu bilinmektedir.
Miyelin kılıflı olan nöronların yaptığı projeksiyonlar mezensefalon ile çoktur. Cerebellum mezensefalon’un posterior tarafında lokalize olduğu için burada ki bilgi aktarımı çoktur. Çeşitli hastalıklarda burada ki yolakların bozulması sonucu motor sistemde sorunlar ortaya çıkabilir.

Cerebellum cerebrumun aksine kontralateral değil ipsilateral olarak çalışır.
Cerebellum tıpkı beyin gibi ortadan ikiye ayrıran bir yarık vardır fakat bu yarık longitudinal fissür gibi değil daha çok sulkus gibidir. Cerebellum’u ayıran bölüme Vermis denir. Vermis sol cerebellar hemisfer ve sağ cerebellar hemisfer arasında ki bilgi akışını kolaylaştırır. Yapısında içte substantia alba, dışta ise substantia grisea’dan oluşmaktadır.
Vermis aynı zamanda proximal kasların hareketleri ve göz hareketlerine de yardımcı olur.

Cerebellum’da bulunun korteksler motor hareket ve kas tonusu için önemlidir. Toplamda 3 tane yapı vardır. 1-Cerebrocerebellum(Neocerebellum) 2-Spinocerebellum(Paleocerebellum) 3-Vestibocerebellum(Archicerebellum). 
Beyin gibi kendine ait korteksimsi yapıları vardır. Bunlar; 
A-Cerebrocerebellum: En büyük bölümdür ve karmaşık hareketleri düzenler. Yüksek derecede beceri gerektiren hareketlerden sorumludur. Hareketin zamanlanmasında önemli role sahiptir. 
Cerebrocerebellum Lezyonu/Disfonksiyonu: Hızlı hareket edememe, zıt hareketleri yapamama, motor hareketlerde uyumsuzluk vb. 
Cerebrocerebellum Afferent ve Efferentleri: Efferentleri talamus yardımı ile cerebral korteks iledir. Afferentleri ise pontis nükleus yardımı ile kontralateral cerebral korteksdir. 
B-Vestibocerebellum: Mezensefalonda ki vestibüler nükleustan girdiler alır. Postür ve dengeyi sağlamaktır. Göz ve baş koordinasyonunu sağlamakta ve hareketlerin koordinasyonundan sorumludur.
Vestibocerebellum Lezyonu/Disfonksiyonu: Reflex göz hareketlerinde sorun ve postür duruşta sorun vb. 
Vestibocerebellum Afferent ve Efferentleri: Afferentleri superior colliculus ve inferior colliculustandır. Efferentleri ise koklea gibi dengeye dayalı bölümlerdir. 
Spinocerebellum: Medulla spinalis’ten girdi alan tek bölümdür. Yürürken bacak hareketlerini sağlamak ve distal kasların hareketlerini sağlar. 
Spinocerebellum Lezyonu/Disfonksiyonu: Çeşitli konuşma bozuklukları(monoton ve yavaş). Kas koordinasyonunda zayıflık vb. 
Spinocerebellum Afferent ve Efferentleri: Afferentleri bahsediliği gibi medulla spianlis ve bölgeleridir. 
Cerebellum kendi içerisinde çeşitli nükleuslar içerir. Bunlar vermisin lateralinde bulunur ve çifter bulunmaktadırlar.İntracerebellar nükleuslar cerebral korteks,mezensefalon ve medulla spinalis ile arasında traktusları vardır. Bilgi akışı sağlanır. İntracerebellar nükleuslar; Dentat Nükleus, Emboliform Nükleus, Globoz ve Fastigal Nükleuslar bulunur.
Cerebellum’da istemli kas hareketlerinin kontrolünde afferent olarak cerebral korteksten mutlak olarak yol alır ve bunu işler. Yine aynı şekilde medulla spinalisten de afferentler alarak ince kas hareketlerinin de kontrolünu sağlar. Bunları sıralayacak olursak; 
Cerebral Korteksten Cerebellum’a Gelen Afferent Yollar; Traktus corticopontocerebralis ve traktus corticolivocerebralis çapraz yolağı vardır. Traktus corticoreticulocerebralis’tir. 
Medulla Spinalisten Cerebellum’a Gelen Afferent Yollar: Traktus spinocerebralis anterior(T1,L2,3’den gelen bilgiyi taşır, proprioceptif(uzaysal konum) hakkında bilgiyi aktarır.), Traktus spinocerebralis posterior(T1,L2,3’den gelen bilgiyi taşır, ince hareket ve yine kasın konumu hakkında bilgiyi verir.), Traktus cuneocerebralis( C1,C8’den bilgiyi taşır, columna vertebralis’e bağlanan üst ekstremite kaslardan konumsal bilgiyi taşır.) 
Mezensefalon ile Cerebellum’u birbirine bağlayan yapı vardır;
Pedunculus Cerebralis Superior: Primer ve premotor kortekse projekte olur. Genelde efferent traktus oluşturur. 
Pedunculus Cerebralis Medius: Afferent lifleri çoktur.Koordineli hareketlerin bilgisini cerebellum’a taşır. Pons ile cerebellum’u birleştirir. 
Pedunculus Cerebralis İnferior: Medulla oblangata ile birleştirir. Efferentleri vesitbüler nükleuslar,retiküler formasyondur. Afferentleri tegmentum ve medulla spinalistir. 
CEREBELLUM LEZYONLARI/DİSFONKSİYONU 
İstenilen hareketin yapılabilmesi için hareketi sağlayan agonist kasların kasılması antagonist kasların gevşemesi mutlak şarttır. Fakat bu hastalarda bu sinerjik hareket bozularak koordinasyonsuz bir hareket dizisi çıkar. Buna dissinerji bozukluğu denir. 
Genel dengesizlik hareketlerine ataksi adı verilir. Bu hastalıkta medulla spinalis ve serebral korteks ile sinirler bozulur. Bu bozulma alkol alımına bağlı damar tıkanıkları vb. sinirleri bozabilir. 
Yine istenilen motor hareketin bu sefer ekstremite kaslarda değil dudaklarda ve dilde olan bozukluk ise dizartri bozukluğudur. Konuşmalar genelde kesik kesik ve sarhoş konuşmasına benzerdir.
Beyinciğin küçülmesi durumuna spinoserebellar ataksi adı verilir. Bu hastalıkta dengesizlik durumu söz konusudur. Sarhoş gibi yalpalayarak yürüme vardır. Yaşa bağlı olarak ilerleme de spinoserebellar ataksi görülebilir. Yazının başında da bahsedildiği üzere tıpkı beyinde ki gibi cerebellumda da nöron ölümü gerçekleşir fakat bu küçülme nöron ölümüne bağlı değil miyelin kılıf,sinaps ve dendrit mekanizmalarının işleyişinin bozulması ile alakalıdır. 
Spinoserebellar ataksi hastalığının kesin bir çözümü yoktur. Nörolojik değerlendirme ve muaynede tanısı konması kolaydır. Bu raharsızlığın genelde yan etkileri hastalığın tanısını koymasını kolaylaştırır. Yan etkileri arasında; nefes almada zorluk, körlük, bunama, ses kısılması vb. örnek verilebilir. Spinoserebellar ataksi genetik hastalık olabilir. 
DEĞERLENDİRME: Cerebellum anlatıldığı üzere insan ve hayvan sağlığı içinde olsa gerek çok önemlidir. Burada ki bir disfonksiyon alışagelmiş motor fonksiyonu tersine çevirdiği için zorluk çıkartabiliyor. Yaşa bağlı olarak sıkça görülen motor hareketlerde bozukluk çıkma olasıdır. Bu organın bozulmasında ki teşhisler fMRI,MR,PET gibi görüntüleme cihazlarında da yapılarak çeşitli fizik tedavi ve rehabilitasyon merkezlerinde muayeneler yapılabilir. 
KAYNAKÇA: Sara Zarko Bahar, Edip Aktin/Koordinasyon Bozuklukları/2001,Özlen Karabulut/D.Ü.Tıp Fakültesi Anatomi AD/Cerebellum, Jim Barnes/Temel Biyolojik Psikoloji/2013 
Barış Akar
İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa- Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik 4.Sınıf Öğrencisi. Sinirbilim Topluluğu Kurucu/Başkanıdır. Sinirbilimin her alanına ilgi duyup bu yönde etkinlikler düzenleyip, kitaplar yazmaktadır. İlke olarak sinirbilimi geliştirmek, yaymak ve araştırmak olarak benimsemiştir.