Sinirbilim ile ilgili her şey burada→

İLERİ YAŞTAKİ DEMANS TÜRLERİ

Ben kendim miyim?  Sahip olduğumu düşündüğüm bu benlik nedir? ”Ben mi?” diye sorduğumuzda kast ettiğimiz benlik ile ne demek isteriz? İnsan aklından çıkıp adımladığında karşısına çıkan sokaklar onu nereye kadar taşıyabilir? “Kendim” olmak nedir? hadi hep beraber bir göz atalım. Bu yazımızda Demans hastalarının parlak bir yıldızın ölüşü gibi yavaşça zarar gören kişilik örüntülerini ele alacağız.

Yaşamın evrelerini baz aldığımızda, her popülasyonda doğum, büyüme, gelişme ve son olarak yıkım evresini görmek mümkündür. Yaşlığın beynimiz üzerinde bir çok etkisinden söz edebiliriz. Çoğu yaşlı bireyde bilişsel bozukluk yoktur, nitekim bilişsel bozuklukların yaygınlığının son 15 yılda azaldığı, bunun ana etmeninin yaşlıların uyguladığı diyetler, gördükleri tıbbı bakımlar ve aldıkları eğitimler olduğu düşünülmektedir. İleri yaşta gözüken demansa (bunama) değinmeden önce, demansın ne olduğunu kavramak önemlidir.

Demans; Hafıza, hüküm, soyut düşünme, dürtülerin kontrolü, entelektüel yeteneklerden oluşan sosyal ve mesleki işlevselliği bozan ve sonuç olarak kişiliği değiştiren zihinsel yetilerin bozulması durumudur.

Demansın en çok sebep olduğu semptom yaşanmış son olayları hatırlayamamadır. Hastalığın evrelerine göre unutmadaki yoğunluk artabilir, başlarda başladığı işi bitirmeyi unutan birey zamanla çocukların adlarını dahi unutabilir. Hayatlarındaki bir çok alanda işlevsellikte bozulmalar meydana gelir bunlara örnek verecek olursak eğer, kişisel bakımlarını yapmaktan ocak üzerinde yemek unutmaya, tarihleri karıştırmaktan evindeki odaları karıştırmaya çok geniş bir yelpazede örnekler karşımıza çıkacaktır. Bu bireyler de genelde,  yargısal bozukluklara da sebep olabilir, özellikle bireylerde karar verme zorluklarına, planlama  yapma ve kavramada ciddi problemlere yol açabilmektedir. Dahası bu bireylerde bazen aşırı duygulanım gözlemlenirken bazen duygularda tekdüzelik ve yüzeysellik de gözlemlenebilir, demans hastalarında sık rastlanan diğer bir durum ise soyut düşünceler ile başa çıkamama durumudur. Demanslı bazı bireylerin dürtüselliğinin de arttığını söylemek mümkündür. Bundan kaynaklı toplum kurallarına uygunsuz sayılabilecek hareketler yapabilirler, bunlara hırsızlık argo konuşmak vb. sayılabilir. Dil işlevlerinde bozulmalar, normalde bildiği çevreyi tanımama gibi durumlar da söz konusudur. Sanrılar ve varsanılar da gözlemlenebilir.

Demans sadece ilerleyen bir hastalık değildir, bazı hastalarda durağan iken bazı hastalarda demansın ilerleyişinde gerileme gözlemlenebilir. 

Özellikle, demans ilerlemişse hastalarda kişilik özelliklerinde kaybolma söz konusudur. Bireyin özellikle yakın çevresinin de gözlemleyeceği üzere, birey artık kendisi olmaktan uzaklaşmış ve yeni bir karaktere bürünmüş olabilir. unutmamak gerekir ki, bir çok demans yavaşça gelişim gösterir ve buna rağmen hafif bilişsel ve davranışsal bozukluklar bireyde farkedilir bir bozukluk gelişmeden de tespit edilebilinir.

DEMANS TÜRLERİ

1.Frontotemporal Demans (FTD):

Beynin özellikle frontal ve temporal kısımlarında azalan nöronların sebep olduğu demans türüdür. Bu oldukça hızlı ilerleyen bir demans türüdür, genelde 55-60’lı yaşlarda tanısı konulur ve beş ila on yıl gibi bir sürede ölüm gerçekleşir. FTD’nin en yaygın olduğu bölgeler genelde anterior temporal loblar ve prefrontal kortekstir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, bellekte önemli bir boyutta bozulmanın gerçekleşmemesidir. ,

FTD semptomları: (işlevsel yetersizlik olacak şekilde 3 alanda bozulmalar meydana gelmelidir.)

1.  empati

2. yürütücü işlevler

3. apati

Duygulanımın ciddi şekilde bozulduğu FTD, sosyal bağlara da ciddi hasar verebilir. Hastaların çoğu yaptıkları normal dışı davranışların farkında dahi olmayabilirler. Özellikle yapılan bazı deneylerde, FTD’li bireylerin utanma ve içgörü eksikliği yaşadığı da tespit edilmiştir.

 

2.Vasküler Demans:

Vasküler demansın sebebi serebrovasküler hastalığıdır, bu hastalığı bilmeyenler için açıklayacak olursak eğer;

Serebrovasküler hastalıklar beynimizi besleyen damarlarda oluşan kanama veya tıkanma durumu sonucunda ortaya çıkan ve ilgili beyin bölgesinde hasarlara sebebiyet veren bir grup hastalıktır. Özellikle dünya genelinde en çok sakatlanma sebebi olarak tanımlandığı gibi, ölüme sebebiyet veren hastalıklarda üçüncü sırada yer almaktadır.

Vasküler demansa odaklandığımızda, beyindeki damarda oluşan pıhtının, beyin-damar kan dolaşımını bozduğu ve bunun da hücrelerin ölümüne sebebiyet verdiği, dahası bir dizi inmeye sebep olduğu bilinmektedir. Bu hücresel ölümler toplam Serebrovasküler hastası olan popülasyonun yüzde yedisinde ilk yılda demansa sebep olur ve inme sayısı arttıkça demans riski de artış gösterir. Burada Beynin farklı bölgelerinde pıhtı atan hastalarda çok çeşitli demans semptom türleri görmek mümkündür. Semptomların hızla ortaya çıktığı bu demans türüne Alzheimer hastalığı da eşlik edebilir.

3. Lewy Cisimcikli Demans(LCD):

Lewy Cisimcikli Demans, adında da geçtiği üzere protein birikintilerinden (lewy bodys) almaktadır ve genellikle ileri yaştaki bireylerde gözlemlenir.  Diğer demanslardan farklı olarak Parkinson hastalığı ile olan ilişkisi ile ön plana çıkmaktadır. Bu demansa sahip hastaların büyük çoğunluğu Parkinson hastalığından muzdariptir. Bunun sebebi ise kaslarında oluşan katılaşma ve ağır hareketlilik durumudur, sadece yüzde yirmilik bir oranda ki kişiler LCD olduğu halde Parkinson hastalığı belirtisi göstermezler. Dahası bir takım hayali varlıklar görmek, nesnelerin 3 boyutlu düşünülmesinde zorlanmak ve mesafe gibi kavramları algılamakta güçlük çekmek ve yoğun rüyalar görmek diğer semptomlar olarak sayılabilir. Düşünme hafıza problemlerine de yol açar.

Parkinson hastalığı, beyinde ki Dopamin hormonunun az üretimine bağlı olarak gelişen, beden hareketlerinde bozulmaya yol açan bir hastalıktır.

4. Hastalık veya Hasar Kaynaklı Demans:

Bunlar çeşitli hastalıkların sebep olduğu demanslardır, bu hastalıklar çok çeşitlilik gösterebilir, beyin dokusu iltihaplanması (ensefalit), beyin zarının iltihaplanması (menenjit), cinsel yollu hastalıklar olan Frengiye ve HIV, kafa travmaları, tümörler, beslenme bozuklukları (B kompleks vitamin eksikliği), böbrek ve karaciğer bozuklukları, madde kullanımları gibi bir çok durum demansa yol açabilir.

5. Late Demans:

Demans türleri arasında ki yeni bir üye ise late demanstır, diğerlerinden farklı olarak saptanamamaktadır, kişinin ölümü ile birlikte tanı koyulabilmekte ya da bireyde ki semptomlar gözlemlenerek, tüm diğer demans türleri ve Alzheimer ihtimali test edildikten sonra eğer ki tanı hala konulamıyorsa bu durum late demans olarak tanılanır. Henüz yeni keşfedilen bu demans türü için tedavi olanakları da araştırılmaya devam etmektedir.

Demansın türü ve belirtileri ne olursa olsun, bireylerde olan bireysel farklılıklar hastalığın seyrini ve gelişimini etkileyecektir, burada önemli bir detay ise şudur; toplumun genç bir parçası olan bizler ileri yaşın verdiği bu tarz hastalıkların aday adaylarıyız, ve bir çok yaşlı aile bireylerimiz bu semptomlar yüzünden zorlanmakta, burada tedavi çeşitlerinden çok hastalığın gelişim seyrini yavaşlatacak etmenlere odaklanmanın hem bizlerin sağlığı hem de yaşlılarımızın yaşam kalitesini arttırmak adına önemli olduğunu düşünüyorum.(demans hastası bir sanatçının eseri)

 

ileri okuma ve izleme önerisi:

1.Kitap: Anormal psikolojisi/ Yrd.Doç.Dr. Muzaffer şahin (Abnormal psychology/ Ann M. Kring, Sheri L. Johnson) – 12.basım

2. Link: sağlık kurulunda demans https://www.noroloji.org.tr/TNDData/Uploads/files/DEMANS%20BASKI%20.pdf

3.Video: https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=oi9ohfWTrYk

Kaynakça

Şahin, M. (Şubat, 2017). Anormal psikolojisi. Nobel. (s.441-458) 12.basım