Sinirbilim ile ilgili her şey burada→

İletişimde Nöro-Bağlılık

Ayna nöronların ne olduğunu anlatabilmemiz için nasıl keşfedildiklerine doğru kısa bir yolculuğa çıkmamız gerekiyor. Ayna nöronlar başlangıçta 1990’larda bilim adamları tarafından
makakların motor planlama bölümünde keşfediliyor. Olay aslında memelilerde beynin nasıl işlediğini, şartlandığını, öğrendiğini ve bir şeye karşı niçin ilgi duyduğunu anlamak için yapılan bir araştırmada makağın beynine voltajları ölçebilmek için elektrotlar bağlanması ve makağın kendisi muz yemese bile karşısındaki bir insanın iştahla muz yemesi sonucunda bu voltaj değerlerinin değişmesiyle başlıyor. Sonradan bilim insanları bu değişimin insanda da olup olmadığını öğrenmek isterler ve yaptıkları çalışmalarda ayna nöronların insanlarda da olduğunu fark ederler. Nöronların kapsamı hala araştırma konusu olsa da frontal loba kadar yayıldığını ve parietal lobda da bulunduğu gözlemlenmiştir.

“Peki, neler aynalanabilir?” Diye sorarsak aslında bunun birçok cevabı olduğunu görebiliriz: dokunuşlar, hareketler, duygular ve niyetler… Öncelikle birinin herhangi bir şeyi aynalayabilmesi için öncelikle o ilgili şeyin nasıl hissettirdiğini bilmesi gerektiğini bilmemiz gerekir. Örneğin bir profesyonel dansçıyı aynalayabilmek için bu hareketleri mükemmel yapamasanız da onları yapmanın nasıl hissettirdiğini bilmeniz gerekir.

İlk olarak “aynalanan dokunuş” kavramına değinelim. “Aynalanan dokunuş” deneklerin önce kendi bacaklarına sonra ise diğer deneğin bacaklarına dokunulduğunu izledikleri bir deneyde keşfedilmiştir. Somatoduyusal kortekste işlev gören bu nöron tipinin 3 tip aktivasyon şeklinin olduğu bilinmektedir. Birinci yol doğrudan dokunuşla, ikinci yol başkasına dokunulduğunda ve üçüncü yolda ise hem hem doğrudan hem de izleme yoluyla aktive olduğu görülmüştür.

İkinci olarak “aynalanan hareket” konusuna bakacak olursak, son çalışmalarda (özellikle premotor korteksteki) ayna nöronların hem hareket ederken hem de hareketi izlerken aktif oldukları görüldü. Yani örnekle anlatmak gerekirse, koşan bir insanı gördüğünüzde nöronlarınız bacaklarınızı hareket ettirme planını yapar. Yani siz bu eylemi fiziki olarak yapmasanız bile beyninizde bunu yapmış olur-sunuz.

“Bir duygu aynalanabilir mi ki?” diye sorarsanız cevabımı “ayna-lanan duygular” başlığı altında vermek isterim. Bir kişi diğer bir kişinin duygularını gözleriyle görebilirse (duyguların dışavurumu gözlemlenebilirse), aslında siz o duyguyu normal şartlar altında hissetmeseniz bile beyninizdeki o bölge aktive olur ve hissedebilir hale gelir. Bu konuda en gözle görülebilir örnek korku filmleri olsa gerek. Bir korku filminde aktör size korkunç bir şeye baktığını veya kendisinin korktuğunu hissettirebilirse, sizlerin ayna nöronları devreye girer ve korkuyu aynalayarak sizin de hissetmenize neden olur. Ancak sadece bu korku için aynı değildir. Bulantı, şehvet, mutluluk ve gerginlik gibi birçok durum aynalanabilir. Hatta “aynalanan duygular” empatinin temeli olarak düşünülmektedir. Bununla ilgili yapılan bir araştırmada kadın ve erkeklerin, ayna nöronlardan gelen uyartılara verdikleri motor tepkilerin farklılıklarını gözlemlediler. Araştırmanın sonucunda empati yeteneği yüksek olan kadınların daha fazla ayna nörona sahip olduğu saptandı. Yine başka bir araştırmada ise motor nöronlarla ayna nöronların ilişkisi araştırıldı. Bu araştırmanın sonucunda ise ayna nöronlar ile motor nöronlar karşıdakini anlamak için empati yapmak ve taklit etmek için birlikte çalıştığı gözlemlendi. Hatta buna bağlı olarak otizmli kişilerde bu bağın çok az olduğu tespit edildi.

Peki ya niyetler nasıl aynalanabilir? Aslında baktığınızda siz bunu bilmediğinizi düşünüyorsunuz ama bunu da aslında günlük yaşantımızın birçok evresinde fark etmeden yapıyoruz.

Öyle iki eylem düşünelim ki aynı olsun ama niyetleri farklı olsun. İşte bu iki aynı eylemdeki farklı niyetleri beynimiz bizi çok yormadan aynalama sayesinde fark edebiliyor. Örnek verelim bir insana bakıyorsunuz elinde bir dolu kupa tutuyor ve sonra başka bir insana bakıyorsunuz aynı kupayı bu sefer boş bir şekilde tutuyor. Normalde siz bu iki insanı aynı anda görseniz birisinin kupayı içmek üzere olduğunu ve diğerinin kupayı bittiği için kaldırmak üzere olduğunu üstünde çok düşünmeden fark edersiniz.

KAYNAKÇALAR:

Carter, R. (2019). The human brain book: an illustrated guide to its structure, function, and disorders (illustrated ed.). DK.

Güçlücan, Z. (2019, December 25). Ayna nöronlar. E-Psikiyatri – Nöroloji, Psikoloji, Psikiyatri Birlikteliği. https://www.e-psikiyatri.com/ayna-noronlar