Sinirbilim ile ilgili her şey burada→

İnsanı İnsan Yapan Hücreler: Von Economo Nöronları

                                                                                                        Von Economo nöronları (VEN) insanlarda, bilişsel ve emosyonel fonksiyonlarda önemli görevleri olan anterior insular korteks ve anterior singulat kortekste bulunur. Van economo hücreleri, insanı insan yapan en önemli özelliklerinden olan problem çözme, karar verme , akıl ve mantık yürütme, duygu regülasyonu, öz-farkındalığı sağlama, kendini kontrol etme , sosyal ilişkileri yürütme, empati kurma gibi yüksek zihinsel işlevlerle ilişkilidir. Bu hücreler en fazla insan beyninde olmak üzere sadece insan, insansı maymunlar ve balinalar gibi bazı gelişkin memelilerin beyinlerinde bulunduğu bilinmektedir. İnsanın evrimi sırasında VEN’lerin yoğunlukları önemli ölçüde artarak bugünkü modern insanın oluşumuna büyük ölçüde katkıda bulunmuştur. VEN’lerin piramidal nöronlardan evrimleştiği düşünülmektedir.

VEN’ler duygusal bir uyarana maruz kaldıklarında oldukça hızlı bir şekilde beynin diğer bölgelerini bu duygusal girdiden haberdar etmekle yükümlüdürler. Bu özelliğinden dolayı Von Economo hücrelerinin sinir sisteminde en hızlı iletim yapan hücreler olduğu düşünülmektedir.

İlk kez  gebeliğin 35. haftasında prenatal gelişimde (doğum öncesi gelişim) ortaya çıkan VEN’ler, doğumdan sonraki ilk 8 ayda artar. Bu durum bebeğin çevresini tanımaya  8-9 aylıkken başlamasıyla da ilişkilendirilir. VEN’ler etkinliklerini daha çok 2 yaşından sonra gösterir ve bu yaşlar utanma, kızgınlık, ve suçluluk gibi duyguların ortaya çıkmaya başladığı yıllardır.5 yaşında nöronal pik yapması da çocuğun artık kendinin farkında olmasıyla açıklanır. Yenidoğanlarda, frontoinsular (FI) bölgedeki  VEN’lerin sayısı sağ ve sol hemisferlerde benzer iken, doğum sonrası sağ hemisferde VEN’lerin baskın olduğu bir asimetri gelişir.

Von Economo Nöronlarının Morfolojik Özellikleri:

Normal bir piramidal hücrenin (solda) , bir Van Economo hücresine (sağda) kıyasla çizimi.

Von Economo nöronları (VEN’ler) 1926 yılında  Avustralyalı nörolog Konstantin von Economo tarafından keşfedilmiştir. VEN’ler diğer nöronlardan daha farklı bir morfolojiye sahiptir: VEN’ler  normal nöronlardan yaklaşık 4 kat daha büyüktür ve  spesifik bir şekle (fuziform=iğsi) sahiptirler. Fuziform (iğsi) şekilli olduklarından “iğsi nöronlar” olarak da adlandırılabilmektedirler. VEN’ler tek bir yönde tek bir apikal akson (sinyalleri ileten dallanma) ve kademeli olarak sivrilen büyük bir iğ şeklindeki soma (veya gövde) ile karakterize edilen spesifik bir memeli kortikal nöron sınıfıdır. Diğer kortikal nöronlar birçok dendrite sahip olma eğilimindedir ve VEN’lerin bipolar şekilli morfolojisi bu durumda karakteristiktir.

Van Economo.

Mizah Hücreleri: VEN’ler

İnsan zihninin hala gizemini koruyan durumlarından biri olan gülme refleksi ve mizah bizim için birçok amaca hizmet etmektedir. Örneğin mizahın sosyal ilişkilerimizdeki yerine bakacak olursak, mizah bireyler arasındaki iletişimi samimileştirerek sosyal ilişkilerin güçlenmesini ve daha kolay yeni ilişkiler kurabilmeyi sağlar. Aynı zamanda gülme refleksinin psikolojimiz ve fizyolojimiz üzerinde de birçok olumlu etkileri vardır: gülmek, zihnimizi “ gaza getiren” ödül sistemini faaliyete geçirir, kendimizi daha iyi hissetmemizi sağlar, bağışıklık sistemini güçlendirir ve ağrı kesici olarak görev yapan hormonların sayısını arttırarak ağrıya dayanıklılığımızı yükseltir.

Bu hayatı yaşamaya değer kılan gülme refleksimizin oluşumunda insanı insan yapan Von Economo nöronlarımızın yeri de büyük önem taşır. Komik bir durumla karşılaştığımızda ya da bir espri söz konusu olduğunda buradaki espriyi ilk tespit edenin (yakalayan) Von Economic nöronlarımız olduğu düşünülmektedir. Daha sonra VEN’ler bu haberi beynin her yerine ulaştırarak beynin geri kalanının da espriyi anlamasını sağlar. VEN’lerin bu görevinden dolayı da “ mizah hücreleri ” adını hak ettiklerini söyleyebiliriz.

VEN’lerin Hastalıklar Üzerindeki Rolü:

Bochum Üniversitesi Hastanesi’nden evrimsel psikiyatrist ve sinirbilimci Martin Brüne ve çalışma arkadaşlarının PLoS ONE dergisinin web sayfasında yayımladıkları bir çalışmaya göre Von Economo nöronlarının intihardan hayatını kaybedenlerde, diğerlerine göre daha yoğun olarak bulunduğunu tespit ettiler. Von Economo hücreleri empati, suçluluk ve utanç gibi karmaşık duyguların işlenmesinde rol oynadığı düşünülmektedir, bunlardan fazla miktarda bulunması bazı durumlarda duygusal bozuklukları tetikleyebilmektedir. Bu da intihara eğilim ile aralarındaki bağı açıklayabilir.

Başlıca semptomları; sosyal farkındalık, empati ve otokontrol kaybı olan Fronto-temporal demans hastalığında anterior singulat korteks (ACC ) ve frontoinsular ( FI) bölgelerinde bulunan VEN’lerin çoğu kaybedilmiştir. Fronto-temporal demans hastaları normal empatik tepkilere sahip olmadıkları için normalde bizim için iğrendirici ya da üzücü bir durum onlar için pek de bir anlam ifade etmez. Örneğin onlara bir kazadan korkunç sahneler gösterirsiniz ve onlar gözlerini bile kırpmadan bakar ve sadece “ Evet, bu bir kaza derler.”

Otistik kişilerin ön beyinleri üzerinde yapılan otopsi incelemeleri, VEN’lerin duygularımızın ve empatinin merkezinde bulunduğu fikrini bir kere daha desteklemektedir. Yapılan bir çalışmada, otistik kişiler iki gruba ayrılıyor: Bir grup çok az VEN’lere sahip iken (bu onların gerekli sosyal bağları kuramadığnı gösteriyor), diğer grup oldukça fazla VEN’lere sahip. Bu ikinci grup, otizim ile ilgili son zamanlarda sunulan bir teoriye çok uyuyor. O da; semptomların aşırı- bağlantı yüzünden açığa çıkması. Bireyin çok fazla VEN’e sahip olması, duygusal sistemin çok yoğun bir şeklide ateşlenmesine bu da otistik kişilerin –pek çok kişinin onları tarif ettiği gibi- ambale olmuş, şaşkına dönmüş gibi hissetmelerine yol açtığı düşünülmektedir.

Son olarak, bizi biz yapan VEN’lerin anlaşılması hem yaşadığımız tüm bu duygusal karmaşaları ve hala gizemini koruyan bilincimizi yani kendimizi daha iyi anlayabilmemiz için hem de hastalıklara yeni tedavi yöntemlerinin geliştirilebilmesi için bizlere yeni bir umut vermektedir.

Kaynakça:

FAHRİOĞLU, S. L., & Sezgin, İ. L. G. İ. Saklı Ada: Insula. Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi, 1(1), 57-63.

Butti, C., Santos, M., Uppal, N., & Hof, P. R. (2013). Von Economo neurons: clinical and evolutionary perspectives. Cortex, 49(1), 312-326.

Canan, S. (2020), İFA: İnsanın fabrika ayarları: II. kitap – ilişkiler ve stres, İstanbul: Tutikitap. Syf: 99,100,104.

Allman, J.(2020, 12 Ağustos). Memelilelere özgü hücreler: von economo nöronları. [Blog yazısı]. Erişim adresi: https://evrimagaci.org/memelilere-ozgu-hucreler-von-economo-noronlari-9149

Kalp, İ. (2016, 3 Eylül). Sinir hücreleri intiharın ipuçlarını veriyor. [Blog yazısı]. Erişim adresi: https://bilimfili.com/sinir-hucreleri-intiharin-ipuclarini-veriyor

Von economo nöronu (2021, 27 Ocak) Vikipedi içinde. Erişim adresi (16 Şubat 2021): https://en.wikipedia.org/wiki/Von_Economo_neuron

Sarıkaya, T. (t.y). Mr. and ms. von economo. [Blog yazısı]. Erişim adresi (15 Şubat2021): https://taskinsarikaya.wordpress.com/2017/10/06/mr-and-ms-von-economo/

Williams, C. (2012, 18 Temmuz). Are these the brain cells that give us consciousness? New Scientist

 

 

 

İpek Nalça
İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi 2. sınıf öğrencisidir. IUPSAint öğrenci birliğinde proje koordinatörüdür. Sinirbilim ve psikoloji alanında araştırmalar, okumalar yapmaktan ve yazılar yazmaktan keyif alır. Eskrim sporuyla ilgilenir.