Sinirbilim ile ilgili her şey burada→

Kalıcı Şimdiki Zaman: Vaka Analizleriyle İleriye Dönük Bellek Bozukluğu

Geçmiş yaşantı ve öğrendiklerinizden tutun da şu anda yaptığınız ve gelecekte yapmayı planladığınız her şey bellek denilen yapılarda korunur. Şu ana kadar yapılan araştırmalarda pek çok bellek türü keşfedilmiştir. Bunlardan süre ile ilgili olan bellek türleri kısa süreli bellek (KSB) ve uzun süreli bellektir (USB). KSB, dış dünyadan gelen bilgilerin ortalama 2sn-18dk kadar tutulduğu ve depolama kapasitesi 7 ± 2 birim olan, dikkat ve bilinçli süreçleri gerektiren bellek türüdür. USB ise depolama süresi ve kapasitesi sınırsız olan ve işlevi KSB’den gelen bilgiyi kalıcı kodlamak (encode) ve kalıcı olarak depolamak olan, her türlü öğrenilmiş bilgiyi içeren bellektir.

Bellek bozukluğu diğer adıyla amnezi, yeni bilginin öğrenilmesinde (yeni anı üretmekte) ve/veya eski bilginin geri çağrılmasında (eski anıları hatırlamakta) bozulma ile tanımlanan bir hastalıktır. Amnezi; zeka, dikkat, algı, dil, yönetici işlevler veya karar verme gibi bilişsel işlevlerde herhangi bir bozulma olmaksızın belleğin ciddi şekilde bozulmasını diğer bir deyişle hafıza kaybını içermektedir. Amneziler; beyin hasarına bağlı fiziksel ya da organik nedenlerden kaynaklanabileceği gibi, psikolojik travma sonrasında da görülebilir. Kafa travması, beyinde meydana gelen viral enfeksiyonlar, felç, salovent gibi zehirli/kimyasal maddelere maruz kalma, benzodiazepin gibi GABA inhibisyonunu artıran ilaçlar, uzun süreli alkol kullanımı ve başta medial temporal lob ve hipokampüs olmak üzere farklı beyin bölgelerinin hasarına bağlı ortaya çıkabilmektedir.

Geriye dönük bellek bozukluğu (retrograde amnezi), bireyin amneziye sebep olan olaydan önce sahip olduğu bilgileri hatırlayamaması ve belleğindeki öğrenilmiş bilgileri geri getirmesindeki bozuklukla ilişkin bir problemdir. Amnezinin bir diğer türü olan ve bu yazıda üstünde durulacak bellek bozukluğu; ileriye dönük bellek bozukluğu diğer adıyla anterograde amnezidir. İleriye dönük bellek bozukluğu bireyin geçmiş bilgi ve anıları hatırlarken; amneziye sebep olan olaydan sonra sahip olduğu yeni bilgileri işleyememesi, yeni anı üretememe ve yeni bilgi edinememesi ile ilişkili bir problemdir. İleriye dönük bellek bozukluğunda USB etkilenirken, KSB genel olarak korunduğu görülmektedir. Buna göre bu amnezide bellekle alakalı olarak kayıt/kodlamada bozukluk varken; geriye dönük amnezide eski bilgileri geri getirmede bozukluk vardır.

Created with GIMP

Örnek verecek olursak bir kişi ağaçtan düştükten sonra hastaneye götürüldüğünde ismi, mesleği, neden hastanede olduğu ve başına ne geldiği ile ilgili sorulara cevap veremiyorsa geriye dönük bellek bozukluğu; bu sorulara cevap verebiliyor fakat defalarca kendisine hangi hastanede olduğu, doktorunun/hemşiresinin adının söylenmesine rağmen tekrar sorulduğunda cevap veremiyorsa ileriye dönük bellek bozukluğu olduğu söylenebilir.

Beyin görüntüleme çalışmaları ve ölüm sonrası beyin dokularının histolojik incelemelerinde ileriye dönük amnezinin medial temporal lob ve diensefalon ile ilişkili olduğu bulunmuştur. Medial temporal lob; hipokampus, amigdala, parahipokampal korteks, peririnal korteks ve entorinal korteks beyin bölgelerini içermektedir. Bu yapılar arasında bellekle ilişkisi en çok çalışılan ve bilinen yapı hipokampustur. Medial diensefalon ise temel olarak talamus, hipotalamus, mamiller cisimcikler, anterior talamik nukleus beyin yapılarından oluşur.

Vaka Analizleri

H.M. Beyin hasarından sonra görülen bellek bozulmasının en ünlü örneği H.M. vakasıdır. H.M. yaşadığı bir bisiklet kazasından sonra, tedaviye yanıt vermeyen epilepsi nöbetleri geçirmeye başlar. 23 Ağustos 1953’te, H.M. 27 yaşında iken William Scoville, nöbetleri durdurmak için beynin her iki yanındaki uzun süreli anı oluşturmaktan sorumlu bölgelerden olan medial temporal lobları lobotomi* cerrahi operasyonu ile alınır (*Lobotomi, beynin bir bölümünün çıkarıldığı bir ameliyattır). Ameliyatta, hipokampüs ve amigdalanın bir kısmı da alınmıştır ve bu epilepsi semptomlarını durdurmada başarılı olmuştur. Ancak operasyon, ileriye dönük bellek bozulmalarına ilişkin semptomlar üretmiştir. Tanıştığı kişileri dakikalar içinde unutmakta ve her defasında tekrar ilk kez görüyormuş gibi tanışması gerekmektedir. Çünkü KSB’deki bilgiler USB’ye aktarılamamaktadır. Operasyonu takiben H.M. ameliyattan önceki yaşantıları ile ilgili konuşabiliyor, eski bilgi ve anılarını geri getirebiliyor fakat 1953’ten sonra olan hiçbir bilgiyi beynine kaydedemiyor; yeni anı girişi yapamıyordu. H.M. 82 yaşında vefat ettiğinde yalnızca 27 yıllık bir belleğe sahip bir insan olarak tarihe geçmiştir.

Clive Wearing. C.W, belgelenmiş amnezi vakalarının en önemlilerinden birisidir çünkü C.W’de hem geriye dönük hem de ileriye dönük amnezi bulunmaktaydı. İngiliz bir orkestra şefi olan C.W, 46 yaşında herpes virüsü ile enfekte oldu. Hipokampüsü iki taraflı zarar gören C.W’nin hem KSB’si hem USB’si etkilenmiş ve amnezi tanısı almıştır. Karısını  tanıyabiliyor ve hala piyona çalabiliyordu. Fakat epizodik belleği son derece bozulmuştu. Konuşmaları KSB’de 7 saniye kadar tutabiliyor fakat birkaç dakika geçtikten sonra konuşulan ve olan olayları unutuyordu. Hem geriye dönük belleği hem de ileriye dönük belleği etkilenen C.W’nin tüm yaşamı 7 saniyeden ibaretti. Bu yüzden bir günlük tutmaya başlamıştır. Günlük yazıları özellikle “şimdi uyandım”, “daha yeni kalktım”, “ben bilinçliyim” şeklinde ve her birkaç dakikada aynı şekilde tekrarlayan durumları içermekteydi.

H.M. ve C.W. ileriye dönük bellek bozulmalarının en önemli örneklerindendir. Yapılan araştırmalarda bu vakalara benzer pek çok vaka olduğu görülmektedir.

Film Önerisi: İleriye dönük amnezi konusunu ele alan 2004 yapımı “50 First Dates” adlı romantik-komedi filmi bu hastalığın, amnezi hasta ve yakınlarının yaşantılarını daha iyi görmek için önerilebilecek filmler arasındadır. İyi seyirler..

Hazırlayan: Şerife Beyza SOYSAL

Kaynakça:
Erdoğan, S. (2010). İleriye Dönük Bellek Bozukluğu. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar2(2), 174-189.

Johnson, T. Anterograde Amnesia and the Human Mind.

Wilson, B. A., Kopelman, M., ve Kapur, N. (2008). Prominent and persistent loss of past awareness in amnesia: delusion, impaired consciousness or coping strategy? Neuropsychological rehabilitation18(5-6), 527-540.

Şerife Beyza Soysal
Hacettepe Üniversitesi psikoloji bölümü 3. sınıf öğrencisidir. İlgilendiği alt alanlar klinik nöropsikoloji, evrimsel ve adli psikoloji. İleride yurtdışında çalışmayı hedeflemektedir.