Sinirbilim ile ilgili her şey burada→

SARS-Cov2 (Yeni Koronavirüs) ve Beyin (05.2020)

Wuhan’dan çıkan ve bütün dünyayı etkisi altına alan bu virüsün belirtileri arasında olan tat ve koku almada kayıp ve baş ağrısı “Beyin ile ilişkili bir durum söz konusu olabilir mi ?” diye soru işaretlerine yol açıyor. Daha önce koronavirüs türü olan Suudi Arabistan’dan çıkan SARS virüsü 2002 (1) ve 2003 (2) çalışmalarında hastalardan alınan örnekler ile merkezi sinir sistemine saldıran bu virüs beyinde ki nefes almayı sağlayan hücrelerin çevresinde ve içinde virüs partikülleri bulunmuştur. Çünkü biliyoruz ki (3) SARS-Cov1 solunum sıkıntısı, nefes darlığı ve pnömoni oluşturmaktaydı. Bu sebepten SARS-Cov1 ile SARS-Cov2’nin genetik yapısı ve işleyiş mekanizması (4) aslında aynı sayılabilir. İki virüsün hücreye tutunduğu kanca tipi aynıdır. Brezilya’lı bilim adamlarının mikroskobik görüntülemeleri sonucu Sars-Cov2’nin virüs partikülleri hücreye saldırı anını görüntülediler (6) (Şekil 1). Burundan alınabilen SARS-Cov1’in fareler üzerinde yapılan araştırmasında (2) virüsün burunda bulunan sinir hücrelerini enfekte ederek beyine girebildiği gözlemlenmiştir. Bu araştırma sayesinde SARS-Cov1’den daha güçlü olan SARS-Cov2’nin de yine koku hücreleri ile beyine girerek beyin sapında bulunan bilinçsiz nefes almayı sağlayan bölümlerin hasarına yol açarak ciddi solunum sıkıntısından ölüme yol açabileceği düşünülmektedir. Sars-Cov2’nin solunum sıkıntısı geliştiren hastaların çoğunda inme, beyin kanaması ve bilinç bozukluğu gibi nörolojik bulgular saptanmıştır.

Bir grup Çinli ve Japon bilim adamlarının araştırmaları sonucu (5) Sars-Cov2’nin beyine vereceği zarar hakkında iki tane spekülasyon ortaya atmışlardır;
1- Daha önce farelerde yapılan SARS-Cov1’in ki gibi sinir hücrelerini enfekte ederek omuriliğe ve daha sonra beyine girebilir.
2- Beyin’i ve omuriliği koruyan ve atıkları temizleyen serebro-spinal sıvıda bulunan özel reseptörlere Sars-Cov2 enfekte olursa beyin ve omuriliğe gidebilir.
Fakat 2. spekülasyon da yapılan eski bir araştırmada SARS-Cov1 virüsünün tutunduğu-ki SARS-Cov2 de aynı proteine tutunmaktadır- ACE2 proteini (4) serebro-spinal sıvı dışında hiçbir beyin hücresinde görülmemiştir. Bu durum serebro-spinal sıvının beyine kan yolu ile virüsün girmesini engellediğini gösterir ama bu durum elbette SARS-Cov1 için geçerliydi.
50’li yaşlarda bir kadın havayolu şirketi çalışanı ateş, öksürük, baş ağrısı ve bilinç bulanıklığı şikayetleri ile doktora gitti. Sars-Cov2’den şüphelenen doktorlar test yapmaları sonucu pozitif olduğunu gördüler. Nazofaringeal sürüntü (burun içinden alınan örnekl) örneğinde SARS-CoV-2 viral nükleik asidin saptanmasıyla yapılan COVID-19 tanısı ile MR ve BT çekilme kararı alındı. Sonuçlar gösterdi ki (Şekil 2) (7) hastanın geçirdiği akut nekrotizan ensefalopati (ANE) genelde küçük çocuklarda görünen
nadir ir hastalıktı. Bu hastalık influenza ve diğer viral enfeksiyonlar ile beraber komplike olarak bu hastalığı oluşturuyordu. (7)

Bu vaka SARS-Cov2’nin ilk beyin hasarı ile olan ilişkisidir (7). Bilateral medial temporal loblarda görülen bu lezyon ileride semptomlara ‘Hafıza İle İlgili Sorunlar’ıda ekleyebilir. Yine bu hipotezi destekleyici diğer bir vaka (9) 74 yaşında ki bir adam ateş ve öksürük şikayeti ile hastaneye gitti. Daha önce KOAH, parkinson ve inme gibi öyküleri olan hastanın akciğer tomografisi çekildikten sonra hastanın bu semptomları KOAH’ın ateşlenmesinden kaynaklı olduğunu söyleyerek ve oral antibiyotik yazılarak evine gönderildi. Birkaç gün sonra ateşi inmeyince hastaneye tekrar gitti. Hastanın artan baş ağrısı, değişen zihinsel durum ve öksürüğü sonucu hasta SARS-Cov2 şüphesi ile izole edildi. Zihinsel olarak değişiklik nedeni ile nörolojiye sevk oldu ve yapılan incelemede hasta sözsüz komutları takip edemiyor fakat tüm kas gruplarını oynatabiliyordu. Refleksif ve zararlı uyaranlara cevap verme yeteneğinde sıkıntı yoktu. Daha önce inme öyküsü olan hastada sol temporal bölgede lezyon vardı (Şekil 3). Çekilen EEG sonuçlarında ise sol temporal bölgede yavaşlama ve sağ temporal bölgede epileptiform deşarjları (epilepsi nöbetleri boşalmaları) görülerek antiepileptik ilaç (bipolar bozukluk, epilepsi ve nöropatik ağrılar için verilen ilaçlar) verilmiştir. EEG’de sol temporal bölgede görülen yavaşlama beyin lezyonu veya epilepiform deşarjlarına yol açabilir. BOS analizinde çıkan sonuçlarda ise herhangi bir viral enfeksiyon olmadığı gözlenmiştir. (8)

Sonuç olarak görülen iki vakada da yapılan BT ve MR sonuçlarında biri inmeye bağlı bilateral temporal bölgede lezyon oluştururken biri akut nekrotizan ensefalopatiye bağlı bilateral medial temporal bölgede lezyon göstermiştir. Artan vaka sayısı ve ileride artabilecek ölüm sayıları belki yarısından biraz azı beyin lezyonlarından da olabilir. Talamus ve iç temporal bölgede ki lezyonların viral enfeksiyon komplikasyonları sonucu semptom olarak hafıza ile ilgili sorunlar gösterebilir.

KAYNAKÇA
1- Ding Y1, He L, Zhang Q, Huang Z, Che X, Hou J, Wang H, Shen H, Qiu L, Li Z, Geng J, Cai J, Han H, Li X, Kang W, Weng D, Liang P, Jiang S. 2004 Jun, Organ distribution of severe acute respiratory syndrome (SARS) associated coronavirus (SARS-CoV) in SARS patients: implications for pathogenesis and virus transmission pathways. 203(2):622-30.
2- Jun Xu, Shuqing Zhong, Jinghua Liu, Li Li, Yong Li, Xinwei Wu, Zhijie Li, Peng Deng, Jingqiang Zhang, Nanshan Zhong, Yanqing Ding, Yong Jiang, Detection of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus in the Brain: Potential Role of the Chemokine Mig in Pathogenesis, Clinical Infectious Diseases, Volume 41, Issue 8, 15 October 2005, Pages 1089–1096
3- AKYOL Asiye Durmaz, ŞİDDETLİ AKUT SOLUNUM YETMEZLİĞİ SENDROMU (SARS) VE KORUNMA ÖNLEMLERİ, Ege Üniversitesi Hemşirelik Yüksek Okulu Dergisi 21 (2) : 107-123, 2005
4- Wan Y, Shang J, Graham R, Baric RS, Li F. 2020. Receptor recognition by the novel coronavirus from Wuhan: an analysis based on decade-long structural studies of SARS coronavirus. J Virol 94:e00127-20. https://doi.org/10.1128/JVI.00127-20.
5- YANG Chun, LİU Cumming, YANG Ling, HASHİMOTO Kenji, DUAN Jiahao, CHEN Zijun, XU Xiaolin, WU Yeshun, (Mart: 2020), Nervous system involvement after infection with COVID-19 and other coronaviruses, Brain, Behavior, and Immunity, Erişim: https://doi.org/10.1016/j.bbi.2020.03.031
6- Jefferson Mendes, Imagens mostram o exato momento da infecção do novo coronavírus em célula, Erişim: http://www.fiocruz.br/ioc/cgi/cgilua.exe/sys/start.htm?infoid=3445&sid=32
7- GRİFFİTH Brent, Patel Suresh, STONE Micheal, NOUJAİM Daniel, SHAHİN, POYİADJİ Neo (Mart 2020), COVID-19–associated Acute Hemorrhagic Necrotizing Encephalopathy: CT and MRI Features, Radiology, Erişim: https://doi.org/10.1148/radiol.2020201187
8- Filatov A, Sharma P, Hindi F, et al. (March 21, 2020) Neurological Complications of Coronavirus Disease (COVID-19): Encephalopathy. Cureus 12(3): e7352. doi:10.7759/cureus.7352

Barış Akar
İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa- Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik 4.Sınıf Öğrencisi. Sinirbilim Topluluğu Kurucu/Başkanıdır. Sinirbilimin her alanına ilgi duyup bu yönde etkinlikler düzenleyip, kitaplar yazmaktadır. İlke olarak sinirbilimi geliştirmek, yaymak ve araştırmak olarak benimsemiştir.