Sinirbilim ile ilgili her şey burada→

Travma Sonrası Yeni Bir Aksanla Uyanmak: Yabancı Aksan Sendromu

“Kaza geçirdi dilini unuttu, kaza geçirdi ve uyandığında hiç bilmediği bir dili konuşuyordu” gibi haber başlıklarına rastlamışsınızdır. Bu haberler herkes için merak uyandırıcıdır. Gelin bu yazıda, bahsedilen konunun asıl nedeni olan Yabancı Aksan Sendromunu biraz irdeleyelim.

Yabancı aksan sendromu (FAS), en sık felçten sonra ortaya çıkan nadir, edinilmiş bir sendromdur (Tran ve diğerleri, 2013). Yabancı aksan sendromu (FAS), konuşma düzenlerinde ani değişikliklere neden olan ve etkilenen kişilerin, dinleyiciler tarafından normalden farklı bir aksanı kullandığının algılanmasına neden olan bir konuşma bozukluğudur (Saquib ve diğerleri, 2020).

İnsan beyninde öğrenilen veya edinilen her dile dair bilgiler bulunur. Genelde sonradan öğrenilen dilsel bilgilerin daha kolay unutulması mümkünken, çeşitli kafa travmaları sonucu baskın kullanılan sinir yolları hasar alırsa daha önceden var olan ancak daha az kullanılan diğer sinir yolları aktif hale gelir ve kişi anadili yerine öğrendiği/edindiği diğer dili konuşmaya başlar. Bu durumda iki sonuç karşımıza çıkmaktadır. Kişi geçmişte maruz kaldığı aksanı kullanmaya başlar veya konuşmadaki bozukluk sesbirimsel değişiklikler sonucu farklı aksanlara benzetilir.

Yazar Sam Kean (2016), felç ya da kafa travması geçiren insanların kendilerine geldiklerinde aniden yabancı bir aksanla konuşmaya başlamalarını, travmanın beyindeki akustik izgeyi (spektrum) daraltması ve sonuç olarak dişlerin, dil ve dudakların çıkarmayı amaçladığı sesleri çıkaramaması ve bu nedenle dinleyicilerin bu sınıflandırmayı yabancı bir aksan olarak algılaması şeklinde tanımlamıştır. Yani dişlerimizin, dilimizin ve dudaklarımızın normalde konuşurken yaptığı ağız hareketlerini normalden farklı gerçekleştirmeye başlaması konuşmanın yabancı bir aksan olarak algılanmasına sebep oluyor.

Yabancı aksan sendromu (Foreign accent syndrome, FAS) adı 1982 yılında Whitaker tarafından bulunmuştur (Orozco ve diğerleri, 2019). Bozukluk afazi ile karıştırılabilir (Kirshner ve diğerleri, 2016).  Tek başına; veya apraksi, afazi veya dizartri dahil diğer eksikliklerle ortaya çıkabilir (Lee ve diğerleri, 2016). Geçici afazi, gırtlak bozuklukları veya konversiyon bozukluğu gibi ilk tanıların sık olduğunu ve müdahalelerin başlamasını geciktirdiğini göz önünde bulundurarak tanısal yanlışlıkları önlemek gerekir (Orozco ve diğerleri, 2019).

2015 yılında yapılan sistematik bir incelemeye göre, 1907 ile 2014 yılları arasında Yabancı aksan sendromunun (FAS) yayınlanmış 105 vaka raporu olduğu belirtilmiştir (McWhirter ve diğerleri, 2019). Bu sendrom, çocuk sağlığı literatüründe sadece seyrek olarak belgelenmesine rağmen, bu fenomen OSB’li (Otizm Spektrum Bozukluğu) çocukların değerlendirildiği kliniklerde kolaylıkla gözlemlenmektedir (Singer ve diğerleri, 2015). Felç veya travmatik beyin hasarı gibi sol yarı küre yaralarına ilişkin 60’tan fazla raporlanmış vaka olmuştur. Bu değişkenlik özellikle dil bölgesi (sol yarı küre) ve subkortikal alanlar için baskın yarı kürede beyin tutulumu ile ilişkilendirilmiştir; ancak bazı vakalarda sağ yarı kürede yaralanma olduğu bildirilmiştir (Orozco ve diğerleri, 2019). Blumstein ve Kurowski; sendromun, baskın dil bölgesi (genellikle sol yarı küre) konuşma üretimi motor sistemine verilen hasardan kaynaklandığını öne sürmüşlerdir (Lee ve diğerleri, 2016). Yabancı aksan sendromu, sinir kökenli (Nörojenik) ve psikoloji kökenli (Psikojenik) iki şekilde görülebilir.

Sinir kökenli (Nörojenik) Yabancı aksan sendromunun özellikleri şunlardır:

1) Hastanın aksanının; tanıdıkları ve araştırmacılar tarafından değiştiğinin algılanması,

2) Aksan, hastanın beyin katılımından önceki ana lehçesinden farklıdır,

3) Aksandaki değişiklik açıkça merkezi sinir sistemi hasarı ile ilgilidir ve,

4) Hastanın yabancı dil konuştuğuna dair bir kanıt yoktur.

Psikojenik, fonksiyonel veya organik olmayan yabancı aksan sendromu ise, hastada semptomları açıklayabilecek yapısal değişikliklerin gözlenmediği durumları içerir (Orozco ve diğerleri, 2019). Araştırmacıların neden olarak işlevsel veya alternatif olarak psikolojik bir bozukluk önerdiği dokuz vaka olmuştur. Fonksiyonel konuşma bozuklukları, kekemelik düzensizlikleri, konuşma ikameleri ve yabancı aksan şeklinde gelebilecek konuşma bürünündeki (aruz) kusurlar dahil olmak üzere birçok biçimde mevcuttur (Lee ve diğerleri, 2016). Bu belirtiler; depresyon, anksiyete, dönüşüm rahatsızlık (konversiyon bozukluğu), bipolar bozukluk ve şizofreni gibi psikiyatrik bozukluklar çerçevesinde ortaya çıkar.

Yabancı aksan sendromu, birden fazla konuşma düzeyini içeren ve disiplinlerarası bir şekilde yaklaşılması gereken karmaşık bir sendromdur (Orozco ve diğerleri, 2019). Bazı durumlarda, tam bir dilsizlik (mutizm) ile başlar, ardından yabancı aksan olarak tanımlanan ifade zorluğuna yol açan sınırlı bir inleme kapasitesi veya kimi travma vakalarında olduğu gibi bürün (aruz) değişikliğinin klinik profili gelir. Aruzda algılanan değişiklikler, perde, tonlama, süre veya stres ve uzama gibi diğer özelliklerdeki belirli değişikliklerin sonucudur. Ancak, değişiklikler aruz ile sınırlı değildir; ünsüz seslerin veya ünlü seslerin sesletimindeki (artikülasyon) değişiklikler, ünsüz ses kümelerinin azaltılması veya basitleştirilmesi ve ünsüz seslerin veya ünlü seslerin ortadan kaldırılması gibi sesçil (fonetik) sapmalar tanımlanmıştır. Üretim hızının azaltılması gibi konuşmanın motor yönleri de söz konusudur. (Orozco ve diğerleri, 2019). Sıklıkla çok dilli afazik hastalarda normalde nadiren meydana gelen kod değiştirme ve dil karıştırma görülür (Keulen ve diğerleri, 2016).

 

Hastalar

Yabancı aksan sendromu ilk olarak 1907’de Fransız nörolog Pierre Marie tarafından tanımlandı; subkortikal bir sol yarı küre felci geçirip Alsas aksanıyla Fransızca konuşmaya başlayan Parisli bir hasta bildirildi (Lee ve diğerleri, 2016).

Yabancı aksan sendromunun en ünlü vakası, 1947’de Monrad-Krohn tarafından tanımlanan hastadır: Sağ ön (frontal) lob yaralanması ile kafa travması geçirdikten sonra kısmi felç ve dil bilgisi yitimli (agrammatizm) global afazi geliştiren 30 yaşında bir kadın (Orozco ve diğerleri, 2019). Norveçli bu kadın, 2. Dünya Savaşı sırasında Norveç’in Nazi işgali sırasında başına aldığı darbe sonrası travmatik bir Broca afazisinden dolayı yabancı bir Alman aksanı geliştirdikten sonra toplumundan dışlanmıştır (Tran ve diğerleri, 2013).

Critchley, bir araba kazasından sonra travma sonrası sinir bozukluğu (nevroz) sonrasında Galce aksanı geliştiren bir hastayı bildirdi.Sinirdilbilim - Wikiwand

Bazı araştırmacılar fonksiyonel Yabancı aksan sendromunu psikojenik veya dönüşüm bozuklukları olarak tanımlamışlardır. Örneğin Verhoeven ve arkadaşları, bir trafik kazasının ardından tuhaf bir yürüyüşle birlikte Fransız aksanı geliştiren Hollandalı bir hastayı bildirdi. Reeves ve arkadaşları, psikozu takiben yabancı aksan sendromu geliştiren ve psikozları düzeldikçe konuşmaları yavaş yavaş temel çizgiye dönen normal beyin görüntülemesi olan dört hasta bildirdi (Lee ve diğerleri, 2016). Buna ek olarak, bir araba kazasından iki yıl sonra yabancı aksan sendromu geliştiren ve Hollandaca aksanı benimseyen Fransızca anadil konuşucusu Belçikalı bir kadının durumunu sunan bir çalışmada psikojenik bir değişke de desteklenmiştir. Travmanın değil, altta yatan psikiyatrik faktörlerin hastaları Yabancı aksan sendromuna yatkın hale getirdiğini not etmek oldukça ilginçtir. Ayrıca, nörojenik alt tipin aksine, psikojenik yabancı aksan sendromu hastalarının yeni bir aksan edinme izleniminden duygusal olarak memnun olduklarını gösteren bir durum da bulunmaktadır (Saquib ve diğerleri, 2020).

Yabancı aksan sendromlu hastalara yaklaşım için klinik karakterizasyon gereklidir; ancak, iş bağlamı veya mesleği, ikamet yeri ve destek ağı gibi ihmal edilmemesi gereken psikososyal yönler vardır, çünkü bunlar iyileşme sürecinin önünde engel veya kolaylaştırıcı olabilir (Orozco ve diğerleri, 2019).

Sonuç olarak, psikojenik yabancı aksan sendromu, görünür nörolojik hasarın veya aksanı açıklayabilecek organik bir durumun yokluğunda psikiyatrik veya psikolojik bir rahatsızlığın varlığı ile ilgilidir. Psikojenik yabancı aksan sendromu, kadınlarda erkeklerden daha fazla görülür, muhtemelen depresyona ve zihinsel sorunlara eğilimli (25-49 yaş) bir dönemde ortaya çıkar. Psikolojik tanısal testler- semptom geçerlilik testleri de dahil olmak üzere- şüpheli psikojenik yabancı aksan sendromu açısından şiddetle tavsiye edilmektedir; sadece yeterli terapi sağlanması açısından değil, aynı zamanda ağırlaştırılmış olabilecek bilişsel eksikliklerin yorumlanması için de gereklidir (Keulen ve diğerleri, 2016).

Hazırlayan: Mehtap Çiftçibaşı

Kaynakça:

  • Kean, S (2016) İnsan beyninin gizemi. (B. Kılınçer) İstanbul: Kolektif kitap
  • Keulen, S. Verhoeven, J. De Witte, E. De Page, L. Bastiaanse, R. ve Mariën, P. (2016) Foreign Accent Syndrome As a Psychogenic Disorder: A Review. Frontiers in Human Neuroscience, 10:168.
  • Kirshner, H S. (2016). Dysarthria and Apraxia of Speech, H S. Kirshner, Bradley’s Neurology in Clinical Practice (s. 145-147), ABD: Elsevier Inc.
  • Lee O, Ludwig L, Davenport R, Stone, J. (2016). Functional foreign accent syndrome, Practical Neurology, 16:409-411.
  • McWhirter, L. Miller, N. Campbell, C. Hoeritzauer, I. Lawton, A. Carson, A. ve Stone, J. (2019). Understanding foreign accent syndrome, Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry, 90: 1265-1269.
  • Orozco, K E. Montañés, P. Vargas, K B. Alfonso, C. Pardo, R.  Riaño, F. (2019). Beyond prosody: Foreign accent syndrome in a Spanish-speaking patient. Case report, Case reports (Universidad Nacional de Colombia. En línea), 5(1): 68-80
  • Saquib, J. Ahmed, F. Memon, R S. (2020). What do we know about Foreign Accent Syndrome? – Letter to the Editor Journal of the Pakistan Medical Association, 1-17.
  • Singer, H S. Mink, J W. Gilbert, D L. Ve Jankovic, J. (2015). Diagnostic Evaluation of Children with Movement Disorders, H S. Singer, J W. Mink, D L. Gilbert, ve J.  Jankovic, Movement Disorders in Childhood (s. 37-55), ABD: Academic Press.
  • Tran MD, A X. ve Mills MD, L D. (2013) A Case of Foreign Accent Syndrome, Journal of Emergency Medicine, 45 (1): 26-29.

 

Mehtap Çiftçibaşı
Dokuz Eylül Üniversitesi Dilbilim bölümü öğrencisidir. Sinirdilbilim özel ilgi alanıdır. Dilbilim ve sinirbilim alanlarında okuma ve araştırma yapmaktan hoşlanır. Amacı ilgili olduğu alanlarda ilerlemek ve başarılı bir dilbilimci olmaktır. Çizim yapmak ve Ukulele çalmak hobileri arasındadır.